माघ शुक्ल पञ्चमी (सरस्वती पूजा) किन र कहिलेदेखि मनाइन्छ?

माघ महिनाको शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथिलाई सरस्वती पूजा वा बसन्त पञ्चमी भनेर विशेष रूपमा मनाइन्छ।
यो दिनलाई विद्या, बुद्धि, वाणी, संगीत र सिर्जनात्मक शक्तिकी अधिष्ठात्री देवी माँ सरस्वती को आराधनाको दिन मानिन्छ।
वेद, उपनिषद्, पुराण तथा स्मृति ग्रन्थहरूमा यस तिथिको विशेष महत्त्व उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

Magha Shukla Panchami, popularly known as Saraswati Puja or Vasant Panchami, is celebrated as the day of worship of Goddess Saraswati, the deity of knowledge, wisdom, speech, music, and creativity.

📜 धार्मिक र शास्त्रीय आधार

तैत्तिरीय उपनिषद्, ब्रह्मवैवर्त पुराण र भविष्य पुराण अनुसार देवी सरस्वती ब्रह्माको मुखबाट प्रकट भई सृष्टिमा चेतना, भाषा र ज्ञानको प्रवाह गराउनु भएको हो।
पुराणीय परम्परामा बसन्त ऋतुको आरम्भसँगै सृष्टिमा नयाँ ऊर्जा, सृजनशीलता र बौद्धिक विकासको संकेत हुने भएकाले यही दिन सरस्वती पूजा प्रारम्भ भएको मानिन्छ।

According to Hindu scriptures such as the Brahmavaivarta Purana and Taittiriya Upanishad, Goddess Saraswati manifested to bring consciousness, language, and knowledge into creation, making this day sacred for intellectual pursuits.

🔭 ज्योतिषीय कारण

ज्योतिष शास्त्रअनुसार माघ शुक्ल पञ्चमीको दिन सूर्य मकर राशिमा रहन्छ र चन्द्रमा प्रायः शुभ नक्षत्रमा गोचर गर्दछ।
यो समय बुध ग्रह (बुद्धि, वाणी, लेखन) सशक्त रहने काल मानिन्छ।
त्यसैले यस दिन शिक्षा प्रारम्भ (विद्यारम्भ), अक्षरारम्भ र साधना गर्न अत्यन्त शुभ मानिन्छ।

Astrologically, this period strengthens Mercury (Budha), the planet of intellect and communication, making it ideal for initiating education and creative practices.

🧘 आध्यात्मिक महत्त्व

सरस्वती पूजा केवल बाह्य पूजामा सीमित नभई आन्तरिक चेतनाको जागरण सँग सम्बन्धित छ।
ज्ञान, विवेक, सत्य र शुद्ध वाणीलाई जीवनमा उतार्ने संकल्प गर्ने दिनका रूपमा यसलाई लिइन्छ।
योग र तन्त्र परम्परामा सरस्वतीलाई विशुद्ध चक्र सँग सम्बन्धित मानिन्छ, जुन वाणी र चेतनाको केन्द्र हो।

Spiritually, Saraswati Puja symbolizes inner awakening, clarity of speech, and purification of consciousness, especially associated with the Vishuddha Chakra.

🌼 सामाजिक र सांस्कृतिक पक्ष

नेपाल र भारतमा यस दिन बालबालिकालाई पहिलोपटक अक्षर लेख्न सिकाउने चलन छ, जसलाई विद्यारम्भ संस्कार भनिन्छ।
शिक्षा, संगीत, कला र साहित्यसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूले आफ्ना साधनहरू (किताब, वाद्ययन्त्र, कलम) पूजा गर्ने परम्परा छ।
यसले समाजमा ज्ञान र संस्कृतिको सम्मानलाई मजबुत बनाएको छ।

Socially, the festival promotes respect for education, arts, and learning, encouraging children and scholars alike to pursue knowledge.

🌱 पर्यावरणीय र भौगोलिक कारण

बसन्त ऋतुको प्रारम्भसँगै प्रकृतिमा पहेंलो फूलहरू (सरसों, तोरी) फुल्न थाल्छन्।
देवी सरस्वतीको पहेंलो वस्त्र र बसन्तको रंगबीच गहिरो सामञ्जस्य देखिन्छ।
यो मौसम मानसिक ताजगी, अध्ययनशीलता र सकारात्मक सोचका लागि उपयुक्त मानिन्छ।

The arrival of spring enhances mental freshness and positivity, aligning nature with human intellectual and spiritual growth.

📚 निष्कर्ष

यसरी माघ शुक्ल पञ्चमीलाई सरस्वती पूजाको रूपमा मानिनुका पछाडि धार्मिक, ज्योतिषीय, आध्यात्मिक, सामाजिक र पर्यावरणीय सबै पक्षको गहिरो सम्बन्ध रहेको देखिन्छ।
यो दिन केवल पूजा मात्र नभई ज्ञान, विवेक र सद्बुद्धिको साधना गर्ने पवित्र अवसर हो।

In conclusion, Saraswati Puja on Magha Shukla Panchami represents a holistic convergence of religion, astrology, spirituality, society, and nature, celebrating the eternal pursuit of knowledge.

✍️ Prepared by: nepalijyotish.com — Online Vedic Astrology & Spiritual Guidance