ढाकाटोपी
ढाकाटोपी केवल एउटा शिर छोप्ने कपडामात्र नभएर यो नेपाली इतिहासको साक्षी र स्वाभिमानको उच्च आधार हो। यस आलेखमा ढाकाटोपीको नामको तात्विक अर्थ, यसको सांस्कृतिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व र आजको युवा पुस्ताले यसलाई कसरी आफ्नो पहिचानको सुरक्षा कवच बनाएका छन् भन्ने पक्षलाई उजागर गर्ने प्रयास गरेको छ।
नेपाली राष्ट्रियताको पहिचान विश्व मानचित्रमा विशिष्ट छ। वीर गोर्खालीको इतिहास, सगरमाथाको उचाई र शान्तिका अग्रदूत बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा चिनिने नेपालको अर्को एउटा बलियो र अकाट्य पहिचान हो ढाकाटोपी। नेपाली पुरुषको शिरमा सजिने यो ढाकाटोपी केवल एउटा पोशाक नभएर नेपालीको मानसपटलमा गहिरो गरी गढिएको आत्मसम्मान, गौरव र पुर्खाको विरासतको प्रतिनिधित्व गर्छ। कुनै बेला अनिवार्य प्रयोगमा रहेको राष्ट्रिय पोशाक (अहिले राष्ट्रिय पोशाक रहित भएका छौं) दौरा-सुरुवाल र कोटको पूर्णताको रुपमा जब शिरमा ढाकाटोपी सजिन्छ, तब मात्र एक पूर्ण नेपाली व्यक्तित्वको प्रतिबिम्ब झल्कन्छ।

ढाकाटोपीको नाम कसरी रहन गयो?”
‘ढाकाटोपी’ शब्द दुईवटा भिन्न शब्दहरूको संयोजनबाट बनेको छ ‘ढाका’ र ‘टोपी’। ‘टोपी’ शब्द नेपाली भाषाको मौलिक जस्तो लागे पनि यो मूलतः संस्कृत र प्राकृत (बोलीचाली) भाषाबाट आएको मानिन्छ। संस्कृतको ‘तपनीय’ (जसले तापबाट जोगाउँछ) वा ‘टोपिका’ शब्दबाट अपभ्रंश हुँदै प्राकृतमा ‘टोप्पी’ र नेपालीमा ‘टोपी’ हुन आएको हो। कतिपय भाषाविद्हरू यसलाई तुर्क वा फारसी भाषाको ‘टोप’ (Top) सँग पनि जोड्छन्, जसको अर्थ शिखर वा माथिल्लो भाग हुन्छ। तर नेपाली सन्दर्भमा यसले शिर ढाक्ने र मर्यादा प्रदान गर्ने वस्तुलाई जनाउँछ।

‘ढाका’ शब्दका बारेमा दुईवटा प्रबल धारणाहरू छन्। पहिलो धारणा अनुसार, यो तत्कालीन अविभाजित भारतको ‘ढाका’ (हाल बंगलादेशको राजधानी) सँग सम्बन्धित छ। मध्यकालमा ढाकाबाट आउने अत्यन्तै मसिनो सुती धागो र कपडालाई ‘ढाका’ भनिन्थ्यो। दोस्रो र बढी मौलिक धारणा अनुसार, नेपाली भाषाको ‘ढाक्नु’ क्रियापदबाट ‘ढाका’ शब्दको जन्म भएको हो। शिरलाई ढाकेर यसको सुरक्षा र शोभा बढाउने हुनाले यसलाई ‘ढाका’ भनिएको तर्क झर्रो नेपाली पक्षधरहरूको छ। यद्यपि, ऐतिहासिक व्यापारिक सम्बन्धका कारण ढाका शहरको धागोको नामबाटै यो कपडाको नाम स्थापित भएको तथ्य बढी प्रामाणिक देखिन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र राष्ट्रिय पोशाकको यात्रा नेपालमा टोपी लगाउने चलन लिच्छविकाल र मल्लकालदेखि नै थियो, तर त्यसबेला पगडी वा फेटा बाँध्ने चलन बढी थियो। ढाकाटोपीको आधुनिक स्वरूपको विकास भने १८औँ शताब्दीको उत्तरार्धबाट सुरु भएको मानिन्छ। जङ्गबहादुर राणाले बेलायत भ्रमणपछि नेपालमा कोट र टोपीको प्रचलनलाई संस्थागत गरे, त्यसबेला ढाकाटोपी भन्दा पनि काला टोपीहरूको बढी दबदबा थियो। वि.सं. २०१४ मा पाल्पाका केही ब्यापारीहरुले भारतबाट आधुनिक कपडा बुन्ने मेसिन झिकाए र त्यसको संचालन प्रक्रियालाई सिकेर आएपछि नेपालमै ढाका कपडाको व्यावसायिक उत्पादन सुरु भयो। यसले गर्दा ढाकाटोपी आम नेपालीको पहुँचमा पुग्यो र स्वदेशी पहिचानका रूपमा स्थापित भयो।

वि.सं. २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले नेपालको प्रशासनिक र कूटनीतिक क्षेत्रमा ‘एक भेष’ को नीति ल्याए। सोही समयमा दौरा-सुरुवाल, कोट र ढाकाटोपीलाई राष्ट्रिय पोशाकको रूपमा घोषणा गरियो। उनलाई यो घोषणाका लागि तत्कालीन संस्कृतिविद् र भारदारहरूले सल्लाह दिएका थिए ताकि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालीहरूको छुट्टै र स्पष्ट पहिचान देखियोस्। अहिले आफुलाई आधुनिकता र अग्रगामी भन्नेहरुले हाम्रा धर्म सस्कृति परम्परा र इतिहासलाई लत्याएर राष्ट्रिय पोशाकको गरिमालाई अनादर गरिएको हो कि जस्तो देखिन्छ, यसको इतिहासले गम्भीर समिक्षा गर्नेछ र पुन नेपालको स्वाभिमान र पहिचानको प्रतिक राष्ट्रिय पोशाकको रुपमा स्थापित हुनेछ, त्यसमा ढाकाटोपीको पहिचान र महत्वको उचित मुल्याकन हुने कुरामा कुनै शंका रहन्न।

भौगोलिक विविधता र लगाउने शैली नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमसम्म ढाकाटोपी लगाउने शैलीमा भिन्नता पाइन्छ, जसले स्थानीय भूगोललाई संकेत गर्छ। पूर्वी नेपालमा बसोबास गर्ने राई, लिम्बू र किराँती समुदायमा ढाकाटोपीलाई अलि अग्लो र चुच्चो बनाएर लगाइन्छ। यो उचाइले उनीहरूको मुन्धुमी दर्शन र पहाडप्रतिको गौरवलाई जनाउँछ। पूर्वेली ढाका भनेर आफ्नो छुट्टै पहिचान बनेको तेह्रथुम, भोजपुर लगाएतका क्षेत्रमा निर्मित ढाका नेपालभर र विश्वभर रहेका टोपी प्रेमी बिच लोकप्रिय छ।

नेवार समुदायले प्रयोग गर्ने ‘भादगाउँले टोपी’ को आफ्नै छुट्टै महत्त्व छ। भक्तपुर (भादगाउँ) मा बुनिएको हुनाले यसलाई भादगाउँले भनिएको हो। यो पूर्णतः कालो र कसिलो हुन्छ। नेवारी तान्त्रिक मान्यता अनुसार, कालो रङले नकारात्मक शक्तिलाई परास्त गर्छ। नेवार पुरुषहरूले जात्रा, पर्व र विशेष पूजामा यो टोपी नलगाई कर्मकाण्ड पूरा गर्दैनन्। यसले व्यक्तिमा गम्भीरता, सास्कृतिक पोशाकको अनिवार्यता र अनुशासित स्वभाव झल्काउँछ। मध्य र पश्चिम नेपालका स्थानहरुमा पाल्पाली ढाकाको प्रयोग बढी हुन्छ। यहाँ टोपीलाई केही ढल्काएर वा बिचमा खाल्डो (पछ्याउ) पारेर लगाउने चलन छ, जसले हिमालका काख र फेदीहरूको झल्को दिन्छ।

वैज्ञानिक, स्वास्थ्य र आध्यात्मिक दृष्टि ढाकाटोपी केवल संस्कृति मात्र नभई एक पूर्ण विज्ञान पनि हो। स्वास्थ्य र विज्ञानको दृष्टिबाट यो अन्य टोपीको तुलनामा उपयुक्त देखिने कुरा यस क्षेत्रका विज्ञहरु बताउछन्। वैज्ञानिक दृष्टि: टाउको शरीरको सबैभन्दा बढी ताप उत्सर्जन गर्ने अंग हो। सुतीको ढाका कपडाले तापक्रम सन्तुलनमा राख्न (Thermoregulation) ठूलो भूमिका खेल्छ। यसका साना छिद्रहरूले टाउकोलाई ‘भेंटिलेट’ गर्छन्, जसले गर्दा टाउको धेरै तात्न पाउँदैन। स्वास्थ्यको दृष्टि: बजारमा पाइने सिन्थेटिक वा नाइलनका टोपीले पसिना सोस्दैनन् र टाउकोमा चाया वा इन्फेक्सन गराउँछन्। तर, नेपाली हावापानी मैत्री ढाकाटोपीले पसिना सोसेर मस्तिष्कलाई शीतल राख्छ, जसले गर्दा तनाव (Stress) कम हुन मद्दत पुग्छ।

आध्यात्मिक पक्ष ढाका टोपीको आध्यात्मिक पक्षको महत्व गहिरो छ। संक्षेपमा भन्नु पर्दा हाम्रो शिरको माथिल्लो भागमा ‘सहस्रार चक्र’ हुन्छ। वैदिक परम्परामा यस भागमा ‘टुपी’ (शिखा) राखिन्छ। टोपीले यो संवेदनशील भागलाई बाह्य प्रदूषण र नकारात्मक ऊर्जाबाट सुरक्षा प्रदान गर्छ। यसले एकाग्रता (Concentration) बढाउन मद्दत गर्ने विश्वास गरिन्छ।

सगरमाथा र ढाकाटोपी ढाकाटोपीको आकार सगरमाथाको जस्तै त्रिभुजाकार हुन्छ, जसले विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथालाई संकेत गर्छ। नेपालीले टोपी लगाउँदा त्यसको चुच्चो भाग सधैं माथि रहन्छ, जसको अर्थ हो “नेपालीको स्वाभिमान कहिल्यै झुक्दैन”। सगरमाथा जसरी संसारको उच्च शिर बनेर स्थिर र अटल छ, ढाकाटोपीले पनि नेपाली शिरमाथि बसेर चरित्र, बीरता, स्थिरता र अडिगतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

युवा पुस्तामा ढाकाटोपीको लोकप्रियता युवा पुस्तामा राष्ट्रवादी चेतना र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको हुटहुटि बिगतमा भन्दा अझै बढेको देखिन्छ। जव सरकारले राष्ट्रिय पोशाकलाई अबहेलना गर्यो त्यसपछि युवाहरु स्वत:स्फुर्त रुपमा राष्ट्रियता र सास्कृतिक आक्रमण भएको महसुस गर्दै यसको संरक्षणमा एकबध्द हुन थाले। समयको गतिसँगै फेसन र जीवनशैलीमा व्यापक परिवर्तन आए पनि वर्तमान नेपाली युवा पुस्तामा आफ्नो मौलिक पहिचानप्रति एक प्रकारको ‘सांस्कृतिक विद्रोह’ र ‘राष्ट्रवादी तदारुकता’ देखिएको छ। पश्चिमा संस्कृतिको अन्धानुकरणले पहिचान संकटमा पर्न लागेको बोध गर्दै अहिलेका युवाहरूले ढाकाटोपीलाई केवल एउटा परम्परागत पोशाकको रूपमा मात्र नभई ‘राष्ट्रियताको सुरक्षा कवच’ का रूपमा आत्मसात् गर्न थालेका छन्।

आजका सचेत युवाहरूका लागि ढाकाटोपी शिर ढाक्ने वस्तु मात्र होइन, यो त विश्वको जुनसुकै कुनामा उभिएर “म नेपाली हुँ” भनी गर्जन सक्ने एउटा मौन तर शक्तिशाली संकेत बनेको छ। सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरू हुन् वा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरू, युवाहरूले ढाकाटोपीलाई आफ्नो ‘सिग्नेचर स्टाइल’ बनाएका छन्। यसले के पुष्टि गर्छ भने, पुर्खाले सुम्पिएको यो नासोलाई आधुनिकताको भेलले बगाउन सकेको छैन। बरु अझै संगठित त अनिवार्य रुपमा प्रयोगमा आइरहेको छ। आधुनिक शिक्षा र प्रविधिमा रमाउने युवाहरूले पनि आफ्ना चाडपर्व, विवाह र दीक्षान्त समारोहहरू जस्ता महत्वपुर्ण कार्यक्रमहरुमा पहिचानको गौरवमा ढाकाटोपीलाई अनिवार्य ठान्नुले उनीहरूभित्र लुकेको गहिरो राष्ट्रवाद बढेको प्रमाण प्रस्तुत गर्दछ। उनीहरूले बुझेका छन् कि “प्रविधिले संसारलाई जोड्न सक्छ, तर टोपीले मात्र आफ्नो जरा (Roots) सँग जोड्न सक्छ।”

ढाका टोपी र सरकारी निकायको सहभागिता निजामती, प्रहरी र सेनाले आफ्नो औपचारिक कार्यक्रम देखि सस्कृति जगेर्नामा टोपीको प्रयोगलाई बिशेष प्राथमिकतामा राखेको छ, यसलाई अक्षुण राख्नु आजको आबश्यकता हो। नेपाली राष्ट्रियताको पहरेदार संस्थाका रूपमा नेपाली सेनाले ढाकाटोपी र राष्ट्रिय पोशाकको संरक्षणमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र रणनीतिक भूमिका निभाउँदै आएको छ। सेना केवल सिमानाको रक्षक मात्र होइन, यो नेपाली संस्कृतिको “अघोषित अभिभावक” पनि हो।

नेपाली सेनाको ‘सेरेमोनियल’ पोशाकमा ढाकाटोपी (विशेष गरी भादगाउँले र ढाका) को प्रयोग अनिवार्य छ। जङ्गी अड्डादेखि ब्यारेकहरू सम्म, औपचारिक कार्यक्रमहरूमा सैनिक जवानहरूले दौरा-सुरुवाल र कोटसँगै ढाकाटोपी लगाउनुले यसको गरिमालाई उच्च राखेको छ। सेनाले यसलाई एउटा ‘अनुशासनको प्रतीक’ का रूपमा स्थापित गरिदिएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसन (UN Mission) मा जाने नेपाली सैनिकहरूले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने कार्यक्रमहरूमा अनिवार्य रूपमा ढाकाटोपीको प्रयोग गर्छन्। विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त मुलुकहरूमा नेपाली शान्ति सैनिकहरूले ढाकाटोपी लगाएर हिँड्दा यसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको बलियो ‘ब्रान्डिङ’ गरिरहेको हुन्छ।

जब एकजना युवा सैनिकको पोसाकमा सजिएर घर आउँछ, उसले लगाएको ढाकाटोपीले गाउँका अन्य युवाहरूलाई पनि आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व गर्न सिकाउँछ। सेनाको यो ‘सांस्कृतिक छवि’ ले नयाँ पुस्तामा राष्ट्रवादी चेतनाको बिजारोपण गर्न मद्दत पुर्‍याएको छ। जसरी नेपाली सेनाले भूगोलको रक्षा गर्छ, त्यसैगरी आफ्नो पोसाकमार्फत यसले नेपाली ‘मौलिकताको सिमाना’ लाई पनि सुरक्षित राखेको छ। नेपाली सेनाको शिरमा सजिने टोली केवल बर्दीको हिस्सा मात्र होइन, यो त राज्यको अविच्छिन्न अस्तित्वको मौन उद्घोष हो। ढाकाटोपीको संरक्षणमा लागेका युवाहरुको संगठित कार्यमा नेपाली सेनाले पनि औपचारिक रुपमा आफ्नो धारणा र सहभागिता देखाउन सके अझै यसको प्रभाबकरिता बढ्ने थियो यसतर्फ सैनिक नेतृत्वले उचित निर्णय लिनेछ।

टोपी दिवसको विश्वव्यापी अभियान कुनै राजनीतिक दबाब विना नै युवाहरूको स्वतःस्फूर्त पहलमा सुरु भएको ‘अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली टोपी दिवस’ ले अहिले विश्वव्यापी आकार लिएको छ। अङ्ग्रेजी नयाँ वर्षको पहिलो दिनलाई नेपालीपनको उत्सवका रूपमा मनाउने यो युवा चेतले ढाकाटोपीको भविष्यलाई सुरक्षित मात्र बनाएको छैन, यसलाई ‘ग्लोबल ब्रान्ड’ को रूपमा स्थापित समेत गरेको छ। युवाहरूले ढाकाटोपीलाई सगरमाथाको विम्ब र स्वाभिमानको प्रतीक मान्दै यसलाई आफ्नो राजनीतिक र सामाजिक आन्दोलनहरूमा समेत ‘राष्ट्रिय एकता’ को प्रतीकका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्। यसरी, नेपाली युवाहरूले ढाकाटोपीलाई म्युजियममा सजाउने वस्तु बन्न दिएका छैनन्। उनीहरूले यसलाई आफ्नो जीवनशैलीको अभिन्न अङ्ग बनाउँदै गर्दा एउटा सन्देश स्पष्ट रूपमा प्रवाह भएको छ: “हाम्रो शिरको उचाइ टोपीले होइन, टोपीमा लुकेको हाम्रो गौरव र इतिहासले निर्धारण गर्छ।”

युवाहरूको यो सांस्कृतिक जागरुकता नै ढाकाटोपी संरक्षणको सबैभन्दा ठूलो र भरपर्दो आधार हो। युवा पुस्ता अहिले ‘लोकल’ उत्पादनको महत्त्व बुझ्ने भएको छ। मेसिनबाट बनेका आयातित टोपीभन्दा हातले बुनेका मौलिक पाल्पाली र पूर्वेली ढाका खोज्ने र त्यसको गुणस्तरको प्रचार गर्ने काममा युवा उद्यमी र उपभोक्ताहरूको सक्रियता लोभलाग्दो छ। यसले स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्धनमा थप सहयोग गरेको छ।

भाषा, धर्म, सस्कार, सस्कृति, पहिचान, भेषभुषा जस्ता प्राचिन धरोहर अग्रजहरुबाट प्राप्त अमुल्य उपहार हो, यसको सदुपयोग गर्न र मान सम्मान लाई कायम राख्न सकियो भने हाम्रा पुर्खाको आशिर्वाद निरन्तर मिलिरहनेछ। निम्न कारणहरुले गर्दा हामीले यसको संरक्षण गर्नुपर्ने अनिवार्यता छ:

१. अस्तित्वको रक्षा: यो हाम्रो राष्ट्रिय ‘ब्रान्ड’ हो। यसको लोप हुनु भनेको नेपाली पहिचान मेटिनु हो।
२. आर्थिक स्वाधीनता: स्वदेशी ढाका उद्योगलाई प्रोत्साहन दिँदा हजारौँलाई रोजगारी मिल्छ र आयातित टोपीको परनिर्भरता घट्छ।
३. सांस्कृतिक निरन्तरता: पुर्खाको सीप र हस्तकलालाई भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न।
४. स्वास्थ्य लाभ: प्राकृतिक सुती कपडाको प्रयोगले टाउको र मस्तिष्कको स्वास्थ्य राम्रो रहन्छ।
५. राष्ट्रिय एकता: हिमाल, पहाड र तराईका सबै नेपालीलाई एउटै राष्ट्रिय भावनात्मक सूत्रमा बाँध्न।

ढाकाटोपी केवल शिर ढाक्ने कपडा नभई यो नेपालीको मुटुको ढुकढुकी र गौरवको मुकुट हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको नेपाल र नेपालीको भविष्य जोगाउनु हो। हाम्रो शिरमा ढाकाटोपी रहँदासम्म हाम्रो पहिचान र स्वाभिमान सगरमाथा झैँ अटल रहनेछ। त्यसैले, चाडपर्वमा मात्र होइन, जीवनको हरेक पाइलामा ढाकाटोपीको मर्यादालाई उच्च राख्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो।

तपाईंलाई ढाकाटोपी लगाउँदा कस्तो महसुस हुन्छ? तल कमेन्ट गर्नुहोस्

वासुदेब अधिकारी
बालाजु काठमाडौं
Bashuadhikari5@gmail.com